گام‌ها و مدها

گام را معمولاً به‌عنوان یک ردیف نت یاد می‌گیریم: دو ر می فا سل لا سی دو. ولی چیزی که گام را گام می‌کند آن نت‌ها نیست، فاصله بین آن‌هاست. اگر همان فاصله‌ها را از نت دیگری شروع کنید، همان حال و هوا را می‌شنوید، فقط بالاتر یا پایین‌تر. برای همین می‌گوییم گام ماژور یکی است ولی دوازده نقطه شروع دارد.

گام ماژور

الگوی ماژور این است، که «پ» یعنی یک پرده و «ن» یعنی نیم پرده:

روی پیانو از دو شروع کنید و فقط کلیدهای سفید را تا دوی بعدی بزنید. بدون اینکه دست به کلید سیاهی بزنید، همین الگو درآمده. این تنها دلیلی است که دو ماژور «آسان» به حساب می‌آید. موسیقی‌اش آسان‌تر نیست، فقط دستتان راحت‌تر است. از هر نت دیگری شروع کنید، برای نگه داشتن همین فاصله‌ها به چند کلید سیاه نیاز دارید.

سه نوع مینور

مینور یکی نیست، سه‌تاست، و همه‌شان سر یک نت با هم اختلاف دارند: درجه هفتم.

• مینور طبیعی: پ ن پ پ ن پ پ. دقیقاً همان نت‌های ماژور نسبی‌اش است، فقط از درجه ششم شروع می‌شود. آرام و کمی غمگین.
• مینور هارمونیک: درجه هفتم نیم پرده بالا می‌رود تا به نت پایه نزدیک شود و آن حس «برگشتن به خانه» را بسازد. فاصله یک و نیم پرده‌ای که بین درجه ششم و هفتم درست می‌شود، همان صدایی است که به گوش ما «شرقی» می‌آید.
• مینور ملودیک: ششم و هفتم هر دو بالا می‌روند تا آن پرش از بین برود و ملودی روان‌تر بالا برود. در پایین‌رونده معمولاً به مینور طبیعی برمی‌گردد.

هر سه را روی یک نت پایه امتحان کنید و فقط به دو نت آخر گوش بدهید. تمام تفاوت همان‌جاست.

مدها

کلیدهای سفید را این بار از ر تا ر بزنید. نت‌ها دقیقاً همان نت‌های دو ماژور است، ولی صدایی که می‌شنوید ماژور نیست، چون مرکز ثقل عوض شده و حالا ر «خانه» است. به هر کدام از این هفت شروع یک مد می‌گویند.

در عمل، دورین و میکسولیدین را در موسیقی پاپ و راک زیاد می‌شنوید، فریژین را در فلامنکو و موسیقی فیلم، و لوکرین را کم‌تر از همه، چون آکورد پایه‌اش ناپایدار است و جایی برای آرام گرفتن ندارد.

پنتاتونیک و بلوز

گام پنتاتونیک پنج نت دارد. همان گام ماژور یا مینور است که دو نتش، همان دو نتی که بیشترین ناسازگاری را می‌سازند، برداشته شده. نتیجه گامی است که در آن تقریباً هیچ نتی غلط به گوش نمی‌رسد، و به همین دلیل اولین گامی است که برای بداهه‌نوازی یاد می‌دهند.

گام بلوز همان پنتاتونیک مینور است با یک نت اضافه: پنجم کاسته. نتی که نمی‌شود روی آن ماند، ولی وقتی از رویش رد می‌شوید تمام رنگ بلوز را می‌دهد.

موسیقی ایرانی چه می‌شود؟

یک نکته را باید همین ابتدا گفت: دستگاه‌های موسیقی ایرانی با این دوازده نت کامل بیان نمی‌شوند. کرن و سری فاصله‌هایی در حدود ربع پرده‌اند که روی پیانوی معمولی اصلاً کلیدی برایشان نیست. چیزی که روی پیانو می‌زنیم تقریبی از آن‌هاست، و نزدیک‌ترین گام‌های غربی معمولاً مینور هارمونیک و فریژین هستند، چون آن فاصله یک و نیم پرده و دوم بمل را دارند.

این ابزار دوازده نت پیانو را نشان می‌دهد. برای نواختن ترانه‌های ایرانی روی پیانو همین کافی است. برای تحلیل ردیف، نه.

برای شروع

نت پایه را روی ر بگذارید و پشت هم ماژور و دورین را بزنید. فقط دو نت فرق دارند و انگار دو دنیای جدا هستند. بعد سراغ دایره پنجم‌ها بروید تا ببینید این گام‌ها چطور کنار هم چیده می‌شوند، یا آکوردها را ببینید که از روی همین درجه‌ها ساخته می‌شوند. برای انگشت‌گذاری گام‌ها هم این صفحه را داریم.