دایره پنجم‌ها
دایره پنجم‌ها نقشه همه تنالیته‌هاست. روی هر تنالیته کلیک کنید تا سرکلیدش، گامش و هفت آکوردش را ببینید و بشنوید، و بفهمید چرا این دایره این‌قدر به کار می‌آید.
تئوری موسیقی ابزار تعاملی آخرین بازبینی: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵
روی هر تنالیته کلیک کنید، یا با کلیدهای ← و → بچرخانید. حلقه بیرونی گام‌های ماژور است، حلقه میانی مینورهای نسبی، و حلقه درونی آکورد کاسته هر تنالیته.
مینور نسبی: لا مینور (Am)
گام
آکوردهای این تنالیته
روی هر آکورد بزنید تا بشنوید. پنجره روی چرخ همین هفت آکورد را قاب می‌گیرد: IV I V در بالا، ii vi iii زیرشان، و vii° در میانه.
دوازده تنالیته ماژور داریم و هر کدام تعداد مشخصی دیز یا بمل. می‌شود این را به شکل یک جدول حفظ کرد و معمولاً هم بعد از یک هفته فراموش می‌شود. دایره پنجم‌ها همین دوازده تا را طوری کنار هم می‌چیند که دیگر لازم نباشد حفظ کنید: هر قدم روی دایره یک فاصله پنجم بالاتر می‌رود و یک دیز به سرکلید اضافه می‌کند. یعنی نقشه‌ای است که قاعده را خودش نشان می‌دهد.
دایره چطور ساخته شده
از دو (C) شروع کنید که نه دیز دارد نه بمل. یک پنجم بالاتر می‌رسید به سل (G) با یک دیز. یک پنجم دیگر، ر (D) با دو دیز. همین‌طور ادامه بدهید تا فا دیز با شش دیز، که آنجا دایره از سمت دیگر با بمل‌ها به هم می‌رسد.
در جهت مخالف هم همین اتفاق می‌افتد، فقط برعکس: هر قدم یک پنجم پایین‌تر، که همان یک چهارم بالاتر است، و یک بمل بیشتر. C به F، به B♭، به E♭ و همین‌طور تا آخر.
دیزها همیشه به یک ترتیب اضافه می‌شوند: F♯ · C♯ · G♯ · D♯ · A♯ · E♯ · B♯. بمل‌ها هم دقیقاً برعکس همین ترتیب: B♭ · E♭ · A♭ · D♭ · G♭ · C♭ · F♭. این همان ترتیبی است که در ابتدای هر خط نت می‌بینید.
سرکلید را از روی دایره بخوانید
وقتی نتی را باز می‌کنید، اولین چیزی که می‌بینید تعداد دیز یا بمل کنار کلید است. همان عدد تنالیته قطعه را می‌گوید:
| ماژور | به فارسی | سرکلید | مینور نسبی |
|---|---|---|---|
| C | دو ماژور | — | Am |
| G | سل ماژور | ۱ دیز | Em |
| D | ر ماژور | ۲ دیز | Bm |
| A | لا ماژور | ۳ دیز | F♯m |
| E | می ماژور | ۴ دیز | C♯m |
| B | سی ماژور | ۵ دیز | G♯m |
| F♯ | فا دیز ماژور | ۶ دیز | D♯m |
| F | فا ماژور | ۱ بمل | Dm |
| B♭ | سی بمل ماژور | ۲ بمل | Gm |
| E♭ | می بمل ماژور | ۳ بمل | Cm |
| A♭ | لا بمل ماژور | ۴ بمل | Fm |
| D♭ | ر بمل ماژور | ۵ بمل | B♭m |
مینور نسبی
هر سرکلید به دو تنالیته تعلق دارد: یک ماژور و یک مینور که دقیقاً همان نت‌ها را دارند. مینور نسبی همیشه یک فاصله سوم کوچک پایین‌تر از ماژور است، و روی دایره درست در حلقه میانی همان قسمت نشسته.
پس «بدون دیز و بمل» می‌تواند دو ماژور باشد یا لا مینور. تفاوتشان در نت‌ها نیست، در این است که قطعه کجا آرام می‌گیرد و کدام نت حس «خانه» می‌دهد. خیلی از ترانه‌های غمگین ایرانی که در نگاه اول دو ماژور به نظر می‌رسند، در واقع لا مینور هستند.
هفت آکورد هر تنالیته
روی هر درجه گام می‌شود یک آکورد ساخت، و نوع این آکوردها در همه تنالیته‌های ماژور یک ترتیب ثابت دارد:
- I تونیک، ماژور. خانه. قطعه معمولاً همین‌جا تمام می‌شود.
- ii مینور.
- iii مینور.
- IV زیرنمایان، ماژور. یک قدم دور شدن از خانه.
- V نمایان، ماژور. بیشترین کشش برای برگشتن به خانه.
- vi مینور. همان مینور نسبی.
- vii° کاسته. ناپایدارترین آکورد گام.
روی چرخ لازم نیست این هفت تا را بشمارید. پنجره طلایی دقیقاً همان‌ها را قاب می‌گیرد: سه ماژور کنار هم در حلقه بیرونی (IV I V)، سه مینور درست زیرشان، و آکورد کاسته در وسط. این در واقع اصلی‌ترین دلیل وجود این دایره است: هر چه در پنجره است با هم جور درمی‌آید.
به چه کار می‌آید
حدس زدن آکوردهای یک آهنگ
اگر تنالیته را بدانید، آکوردهایی که احتمال دارد در آهنگ باشند تقریباً همان هفت تا هستند. بیشتر ترانه‌های پاپ از چهار آکورد I · V · vi · IV ساخته شده‌اند، که در دو ماژور یعنی C · G · Am · F. یک بار که این را بدانید، خیلی از آهنگ‌ها را می‌توانید گوشی پیدا کنید.
تغییر تنالیته
آهنگ برای صدایتان زیاد بالاست؟ چرخ را یک قدم بچرخانید و همان الگو را در تنالیته تازه بخوانید. نسبت آکوردها عوض نمی‌شود، فقط جایشان.
انتخاب تنالیته راحت‌تر
تنالیته‌های نزدیک به بالای دایره کلید سیاه کم‌تری دارند. اگر تازه شروع کرده‌اید، C، G و F جای خوبی برای شروع‌اند.
امتحان کنید
چرخ را روی سل بگذارید و گام را پخش کنید. بعد آکوردهای I، V، vi و IV را به همین ترتیب بزنید. اگر آشنا به گوش می‌رسد، به این خاطر است که نصف آهنگ‌هایی که دوست دارید دقیقاً همین چهار آکورد است. اگر می‌خواهید بدانید هر کدام از این آکوردها چطور ساخته شده، صفحه آکوردها را ببینید.
روی پیانو امتحانش کن
هرچه اینجا خواندی، روی صفحه‌کلید بیاپیانو شنیدنی می‌شود — آهنگ‌های ایرانی، نت‌به‌نت.
آهنگ‌ها را ببین